Merhaba ve Hoş Geldin

Çamaşır İpinde Asla Kırmızı Çorap Bırakma (2012) Shaun Tan

Shaun Tan, Avustralyalı bir sanatçıdır. Bu resmi, türkçeye “Asla Neden Diye Sorma” olarak çevrilmiş olan kitabı için yapmıştır. Sanatçı bir açıklama yapmadığı için kimse tam olarak resmin ne ifade ettiğini bilmiyor; fakat insanlar kendilerince tahminlerde bulunuyor. Sence bu resim ne anlatıyor? Benim yorumlamamı okumadan önce kendi fikrini belirlemeni istiyorum. Acele etme.

İstismarcılar genelde dışarıdan iyi ya da sorunsuz insanlarmış gibi görünebilirler. Tehditkar bir tavşan figürü bu tezatlığı vurguluyor. Kırmızı, kan ve tehlike rengi olarak bilinir. Sanatçı, doğada genelde tehlikesiz görünen bu hayvana, bilinenin aksine bir kimlik yüklemiş. Aslında tavşanlar, ironiktir ki sters, açlık gibi durumlarda yavrularını öldürebilir yada yiyebilirler.

Resimde, kırmızı tavşandan saklanan iki çocuk var. Büyük çocuğun kıyafet rengi duvar ile uyumlu, yani saklanmada iyi; bu, tehdit ile başa çıkmayı öğrendiğini gösteriyor. Küçük çocuğun kıyafet rengi ise kırmızıya yakın bir sıcak ton; bu hata'ya daha açık olduğunu simgeliyor. Kırmızı çorap ise hata'yı temsil ediyor. Görünüşe göre küçük çocuk kırmızı çorabı ipte unuttu ve İstismarcı bunu fark etti. İlginçtir ki, tıpkı gerçek hayatta olduğu gibi, istismarcılar da kendi hatalarını görmezler. İroniktir ki resimdeki tavşan da tamamen kırmızı ama kendi hatalarını, kusurlarını görmekten aciz.

Tavşan bir avcı gibi çoraba bakışlarını dikmiş, gözlerinde hayvani bir vahşet var. Çocuklar dehşet içinde, sessizce saklanıyorlar. Dikkat çeken bir diğer unsur ise karga. Karga sopanın yanında duruyor; sopayı alıp çocuklara sürükleyebilirdi ya da tavşan görmeden önce çorabı alıp uçabilirdi. Ama bunu yapmıyor; sadece izliyor. Bu, istismara şahitlik edip, farkında olup, sesini çıkarmayan toplum, ebeveyn gibi kişileri temsil ediyor. Daha ilginç olan ise karganın sanki kaosu bekliyor olması; tıpkı toksit, dengesiz kişilerin amaçsız ve kazançsız saldırıları gibi ya da eskiden savaş sonrası ölülerin leşlerini yemek için bekleyen kargalar gibi.

Sopa ile çocuklar arasındaki uzaklık, çocukların güçsüzlüğüne ve kendilerini savunamayacaklarına dikkat çekiyor. Duvarlar yüksek, izole durumu temsil ediyor; yardım gelmeyeceği ve kaçışın mümkün olmadığı hissini veriyor. Dışarıya baktığımızda ise kırmızı tavşanın tuttuğu bir yol ve kızıl binalar görülüyor; hayat belirtisi yok. Bu, umudun olmayışını, yardımın gelmeyeceğini simgeliyor. Hem dışarıda hem de bahçede hiçbir yeşillik, çiçek veya bitki yok; sanki yaşam yokmuş gibi bir kuraklık ve çoraklık söz konusu. Bu durum, çocukların kötü şartlar altında sıkışıp kalmasını ve hayatlarının tüketilmesini, yok edilmesini tasvir ediyor.

Tek bir resimde ne çok anlatı var, ne çok hikaye. İşte sanat budur ve sanat bu işe yarar... Anlatmak. Sanat hayatın içinden bir şeyler anlattığında, dokunduğunda hayata, insanın da içine dokunur. Yaşamış olan zihin; bilir, anlar. Resimde kaybolur. Bir kez daha yaşar, bir kez daha bilir. Ama bu sefer öğrenir, fark eder ve yanlız olmadığını anlar. Bu benim tablolara ilgi duymamı sağlayan ilk tablo idi. Bu sebeple yeri ayrıdır. Kırmızı tavşanlara dikkat edin!

Keman Çalan Ölüm (1872) Arnold Böcklin

Arnold Böcklin, İsviçreli bir sanatçıdır. Genelde otoportreler sanatçıya odaklanır. Böcklin basitçe aynaya bakarak gördüklerini tekrarlamak yerine, ölen 5 çocuğunun yarattığı etki ile de anlaşılır olacaktır ki otoportresinde ölümlülüğü vurguluyor.

Tabloda ki iskeletin ismi ölüm ve bir keman çalıyor. Adam ise Ressam'ın kendisi. Elindeki fırça ve palete rağmen aklı başka yerde. Ölümün çaldığı parçayı dinliyor. Çünkü insan hayatı bir açıdan müziğe benzer. Yükselişleri, inişleri, kendine has bir ritmi ve nakaratı vardır. Bir müzik sona yaklaştığında öncesinden hissederiz ya, işte insan bazen kendi hayatının bir sona yaklaştığını hisseder. Tıpkı Ressam'ın birazdan müziğin biteceğini sezmesi gibi. Ressam izleyiciye bakmaktan çok, adeta ensesinde hissetiği ölümün müziğine odaklanmış. Ölümün kaşı gözü yok. Ama o kemiklerin arasından sızan mimikleri var. Ürkütücü bir şekilde sırıtıyor. Çünkü bir hevesle Ressam'ın canını almayı bekliyor. Ressam bu yüzden tedirgin. Ama ölüm önce parçasını bitirecek. Fakat kemana dikkat edin. Neredeyse tüm telleri kopmuş, sadece tek bir teli kalmış. Belki de müzik bitmeden o tek tel kopmuş olacak. Ölümün, müziğin bitişini beklemesine gerek bile kalmayacak.

Ben derim ki dostlarım: Kaderin ne getireceğini kestirmek çok zor. Neyi alacağını ve vereceğini bilemiyor insan. O sebeple her an son gün gibi bir farkındalık ile yaşamalı. Çünkü elbet göz açıp kapayınca ölümle yüz yüze gelecek insan. O gün gelecek. Bir gün son kez sevdiğin yemeği yiyecek, son kez sevdiğin müziği dinleyecek, son kez sevdiğin insanı görecek ve sarılacaksın. Son kez güzel bir manzaraya bakacak, son kez sıradan gelen ama hoş şeyleri yapacaksın. Ölüm yaklaşınca artık sıradan olmayacaklar. Bu sebeple sakın pişmanlıklar biriktirme. Cesur ol, başarısız ol ama keşke deme. Her anın kıymetini bil, o anı hissetmeye çalış. Çünkü her yaş, her mevsim, her öğrendiğin ve değiştiğin sen ile her an aslında tek ve özeldir. Elimizden geldiği kadar çabalamak, daha fazlası ve güzel yapmak hayatı, insan için tek amaçtır. Hayatın ve evrenin bir anlamı yok. Ama insan kendine bir amaç seçebilir. Bir gün ölünce her şey yok olacak; tüm anılar, tüm ilişkiler, tüm para, tüm deneyim ve bilgi, tüm sırlar, tüm değerler yok olacak. Tamamen herkesce bir gün adı ve yaşamı, anıları unutulacak insanın. Hiç yaşamamış gibi yok olacak insan. Sonsuza kadar. O sebeple hayatı nasıl yaşamak istediğinize ve kim olmak istediğinize karar verin. Boşa harcamayın. Rüzgarda savrulan bir yaprak gibi savrulup, çürümeyin. İnşa edin. Mücadele edin. Maceralarınız olsun. Yaşadım demek ne kadar önemli...

Hüzünlü, üzgün, mutlu, sıcak, komik, zorlu, şaşırtıcı, sıradışı, her an hayat. Her hali ile yaşa. Olduğu gibi kucakla ve şekillendir. Kolay değil... Ne zaman oldu ki. Ama hayat işete... Bu bir görev değil. Elimizden geleni yapacağız, yaptık. İyi bir hikaye yazacağız. Onu daha iyi yapacağız. Daha güzel, daha fazlası...

Mihály Dobozi ve Eşi (1861) Bertalan Székely

Tablonun merkezinde Mihály Dobozi ve eşi var. Erkek, düşmanı izliyor ve kadını korumak için hazır; elinde bir bıçak ve de saldırı veya savunma pozisyonunda. Kadın, toprağa daha yakın duruyor, erkeğe yaslanmış ve ölümü kabul etmiş; kontrol tamamen erkeğin elinde. Erkek, cesaretini toplayıp, hüzünlü sorumluğunu yerine getirmeye çalışırken, vücut şeklinden çaresizce veda niteliğinde bir zaman kazanma çabasında olduğu da göze çarpıyor. Bu ölüm, savaşın acımasız gerçekliği gereği, kadının tecavüze uğramasını önlemek amacıyla Dobozi tarafından gerçekleştirilmek zorunda. Aşşağılanmış ve acı dolu bir ömürdense (yada hemen orada tecavüzden sonra katledilebilir), onurlu bir ölüm tek kurtuluş, tek seçenek. Zeminde bir ölü hayvan var; bu, savaşın kimseye acımadığını ve ölümün kaçınılmaz olduğunu gösteriyor. Arka planda Osmanlı askeri elini kaldırmış, her şeye sahip olmak için, işleyen zaman gibi kaçınılmaz ve durdurulamaz bir son için yaklaşıyor. Figürler öne çıkarılmış, ışık-gölge kullanımı sahneyi belirginleştiriyor; renk paleti koyu toprak tonları, dramatik ve sert bir atmosfer yaratıyor ve adeta toprağın duygusuz ve kaçınılmaz ölümle ilişkisini hissettiriyor. Tüm öğeler, hayatın gerçekliğini, kaosunu ve ölümün kaçınılmazlığını sert bir şekilde ortaya koyuyor.

Düşünsenize en sevdiğiniz kişiyi, bizzat kendiniz öldürmek zorundasınız. Başka hiç bir seçenek yok. Aksi taktirde daha kötüsü olacak. En sevdiğinizi korumak için, onu kalbinden bıçaklamak zorunda olmak ne büyük trajedi. Üstelik bu gerçek hayattan bir alıntı, bir kurgu değil. Bu hayatın içinden bir sahne.

Dobozi, arkasında ki tehdide bakıyor, başka bir seçenek olmalı der gibi sanki. Birkaç milisaniyeyi de kazanmaya çalışıyor gibi çaresizce. Karısı göğüsünü açmış kalbinden bıçaklaması için bekliyor... O devirde silah yoktu. Ölümü yavaş ve acılı olacak. Gerçekten korkunç. Saf çaresizlik.

Aşırı Yasa, Aşırı Adaletsizlik. / Summum Jus, Summa Injuria. (1886) Erik Henningsen

“Aşırı adalet (yasaya harfiyen bağlılık), en büyük adaletsizliktir.” Yani yasa veya kurallar, insanın durumunu, merhameti ya da sosyal adaleti dikkate almadan katı şekilde uygulanırsa, ortaya aslında büyük bir haksızlık çıkar.

Tabloda öldürülmüş bir çocuğun işaretsiz mezarı etrafında yetkililer ve bir kadını alıkoyan başka bir yetkili var. Kadın evlilik dışı doğan çocuğunu öldürmüş, fakat sonrasında pişman olup çocuğunun mezarını yetkililere göstermiş. Bir adam yargılayarak arkasında ki kadına bakıyor. Fakat eğer çocuk hayatta olsaydı adam kadının ve çocuğun piç damgası yiyip, dışlanamasını ve zorbalanmasını, toplumun ona değer vermemesini, çekeceği acıları umursamayacaktı. Yani iki yüzlü, samimiyetsiz bir yargılama bu. Adaletin, kuralların ve sosyal düzenin, yargılayıcı bakışlarda bulunma cürretini, küstahlığını göstermesi, ama sorunun aslında gerçek sorumlusu ve sebebi olması ironik. Toplum, kadını yargılayıp, hayatını yok etmeye, baskılamaya veya zorlaştırmaya çalışmasaydı yada adalet bu yargılara ve baskıya karşı kadını koruyacak olsaydı bu resimde ki iki hayat mahvolmazdı. Toplum sorumlu olduğu sonucu görmezden gelip, bir de diğer bir kurban olan anneye acı çektirmek için onu yıllarca hapsedecek. Bu tablonun başlığında “summum jus, summa injuria” toplumsal ikiyüzlülüğü ve katı yasaların, özellikle de yoksullar ve korunmasızlar, zayıflar söz konusu olduğunda, adalet yerine zulüm üretebildiğini temsil ediyor. Kısacası, tablo hem bireysel trajediyi (çocuğun ölümü ve annenin çaresizliğini), hem de toplumsal trajediyi (adalet sisteminin ilgisizliğini) gözler önüne seriyor.

Başlığın Çifte Yönü “Summum Jus, Summa Injuria” hem çocuğu hem de anneyi kapsıyor.

Çocuk için:

En açık trajedi ölümün kendisi. Ama aslında yaşasaydı da hayatı toplumun damgalamaları yüzünden (piç olarak dışlanarak ve aşşağılanarak yaşamak zorunda kalamsı) trajedi olacaktı.

Anne için:

Yasalar ve toplumun ahlak anlayışı ona hiçbir çıkış bırakmamış hatta çaresiz bırakmış. Evlilik dışı çocuk doğurmak, o dönemde kadını toplumdan dışlayan, iş bulmasını engelleyen, faişe olarak anılmasına yol açan ve hatta onu fuhşa iten bir damgaydı. Parası olan biri de olmadığı için yani yoksul ve zayıf biri olduğu için yapacak çok bir seçeneği de yokmuş. Yani anne de “kurban” aslında; hem sistemin, hem damgalamanın.

Toplumun İkiyüzlülüğü:

Çocuğu öldürdüğü için “kalpsiz canavar” damgası vurmak kolaydır. Ama tablo, seyirciyi durdurup şunu düşündürüyor: Kadın bunu “isteyerek” mi yaptı, yoksa toplumun ona biçtiği çaresizlik yüzünden mi bu noktaya geldi?

Yasa katıdır: cinayet vardır, cezası bellidir. Ama yasa anne ve çocuğun içine sıkıştığı yapısal sefalet ve damgayı görmezden gelir. İşte tam da bu noktada başlığın özü devreye girer: “Aşırı yasa, en büyük adaletsizliktir.”

Görsel Dil:

Ölü çocuk gösterilmiyor. Bu, izleyiciyi doğrudan şok etmekten çok düşünmeye yönlendiriyor. Ölümün varlığı hissediliyor ama görüntüsü gizli.

Anne yalnız değil: Ona sokulan köpek, toplumdan dışlansa da “doğal” bir şefkati temsil ediyor. İnsanların vermediği merhameti hayvan veriyor.

Mekânsal mesafe: Kadın ile suç arasında bir “boşluk” var. Bu da onun tamamen suçla özdeşleştirilmediğini, başka bir kurban olarak görülebileceğini işaret ediyor.

Yoruma Açık Noktalar:

Çocuğun doğumu belki rızasız bir ilişkinin sonucu. O durumda kadının çaresizliği katlanıyor.

Belki suç sonrası pişmanlıkla kendisi teslim oldu. Bu da onun salt bir “katil” değil, toplumsal düzenin parçaladığı bir birey olduğunu güçlendiriyor.

Mesajın Evrenselliği:

Tablo sadece 1886’nın toplumsal ahlakını değil, genel olarak katı yasaların ve sosyal damgalamanın yarattığı çifte trajediyi gösteriyor. Yasa bireyi “korumak” için vardır ama çoğu kez özellikle zayıf olanı daha da ezebilir. İşte Cicero’dan (Romalı hukukçu ve yazar) alıntılanan bu ifade (Summum Jus, Summa Injuria) bu çelişkiye dikkat çekiyor.

Özetle: Resim hem çocuğun ölümünü hem annenin çaresizliğini aynı anda “kurban” olarak resmediyor. Asıl suçlu yasaların ve toplumun katılığı.

Birçok kez biri geldi bana bulaştı, sorun çıkardı, fakat çevre yada adalet onu uyarmadı, durdurmadı. Sorun ile tamamen kendi başıma yüzleşmek zorundaydım. Bu tamamen benim problemimdi. Kimsenin umrunda değildi. İlginçtir ben karşı saldırıya her geçtiğimde ben uyarıldım, hatta çevre veya adalet beni cezalandırmaya çalıştı, tehdit etti. Yani benden tamamen ses çıkarmayıp boyun eğsem ve acı çekmeye, saygısızlığa izin vermem beklendi.

Huzuru korumak için sessiz kaldım, ta ki kimin huzurunu koruduğumu fark edene dek.

Toplumun yaptığı yada yapmadığı şeyler ile o kadar kabahati var ki. Bu bir çok durumda fark edilebilir, tabloda ki durumu birçok duruma uyarlayabilirim. kadının o üzüntüsünü, çaresizliğini, acısını, utancını, pişmanlığını, öfkesini, hüznünü, yanlızlığını, kapana kısılmışlığını, zayıflığını anlıyorum... İnsan sevilmekten çok anlaşılmak istermiş. Kadın kimesenin onu anlamadığını, hatta denemediğini en derinden biliyor, hissediyor, yaşıyor...